आठविसकोट नपा–९ का आर्थिक अवस्था कमजोर रहेका बालबालिका सोही ठाउँको राडीबजारमा भौतिक पूर्वाधार निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने गिट्टी कुट्ने काम गर्न बाध्य भएका छन् । विद्यालय जाने उमेरका बालबालिका गिट्टी कुटने काममा संलग्न हुँदा उनीहरूको पठनपाठन समेत प्रभावित भएको छ ।
संविधानको मौलिक हक धारा ३९ को उपधारा ४ मा कुनै पनि बालबालिकालाई कलकारखाना, खानी वा यस्तै अन्य जोखिमपूर्ण काममा लगाउन पाइने छैन भनी उल्लेख गरिएको छ ।
सडक छेउमा गिट्टी कुट्न सुरु गरेपछि आसपासमा गिट्टी कुट्ने ढुङ्गाको अभाव हुँदा दुई घण्टा माथिबाट ढुङ्गा बोकेर गिट्टी कुट्ने गरेको आठविसकोट नपा–९ की दीपा शाहले बताइन् । टाढा टाढाबाट ढुङ्गा बोकेर ल्याउने काममा बालबालिका पनि संलग्न भएको उनले बताइन् ।
दिनभर गिट्टी कुटने गरेपनि सस्तो मूल्यमा गिट्टी विक्री गर्नु परेको सोही ठाउँका १३ वर्षीय कलमबहादुर बिकले गुनासो गरे ।
आफूहरु बिहानैदेखि गिट्टी कुट्ने काम गरेको बेला घरमा खाना पकाउने खुवाउने समस्या हुने र छोराछोरीले समेत गिट्टी कुट्ने काम गर्दा थप पैसा पनि हुने भन्दै पढाइ भन्दा काममा समय दिन थालेको आठविसकोट नपा–९ की ४२ वर्षीया मनकली बिक बताउँछिन् ।
घर व्यवहार चलाउनकै लागि स्थानीय गिजागाउँका धेरैजसो स्थानीयहरू बिहानदेखि साँझसम्म सडकछेउमा बसेर गिट्टी कुट्ने काम गर्छन् । गिट्टी कुटेरै घरमा नुन, चामल, तेललगायतको जोहो गर्नकै लागि आफूहरूले गिट्टी कुट्ने काम गर्न बाध्य भएको बिकको भनाई छ ।
घरमा अरु काम हुँदा बाहेक नियमित जसो गिट्टी कुट्ने काममा लाग्ने गरेको र आफ्ना एक छोरा र एक छोरीले सहयोग गर्ने गरेको उनले बताइन् । ‘दिनभर लगाएर तयार पारेको गिट्टीले उचित मूल्य समेत पाइँदैन ।’–बिकले भनिन्–‘प्रति ट्याक्टर ५ हजार रुपियाँका दरले गिट्टी विक्री हुने गरेको छ ।’ एक ट्याक्टर गिट्टी कुट्न सबै परिवार लाग्दा १० देखि १५ दिन लाग्ने उनको भनाई छ ।
त्यस्तै गिजा गाउँकै ४५ वर्षीया दीपा शाह पनि गिट्टी कुट्ने काममा व्यस्त छिन् । उनीसँग पनि साँझ बिहान र बिदाको दिन छोराछोरीले समेत सघाउँछन् । कहिलेकाँही त बिहान अबेरसम्म काम गर्दा छोराछोरीको विद्यालय छुट्ने गरेको उनको भनाई छ । सडक छेउमा गिट्टी कुट्न सुरु गरेपछि आसपासमा गिट्टी कुट्ने ढुङ्गाको अभाव भएपछि दुई घण्टा माथिबाट ढुङ्गा बोकेर गिट्टी कुट्ने गरेको शाहले बताइन् । धेरै दुःख गरेर गिट्टी कुट्ने गरेपनि उचित मूल्य नपाएको उनले पनि गुनासो गरिन् ।
यहाँको सडक छेउमा बिक र शाह जस्ता थुप्रै महिलाहरू घर व्यवहार चलाउनका लागि दिनहुँ गिट्टी कुट्ने काममा व्यस्त देखिन्छन् । उनीहरू सबैसँग प्रायः बालबालिका समेत काममा संलग्न हुने गरेका छन् । पछिल्लो समय गाउँ नजिकै नगरपालिकाको केन्द्र बनेकाले पैसाका लागि उनीहरू यस कार्यमा जुटेका हुन् । नगरपालिकाको केन्द्र आसपास र राडिबजारमा पक्की घर बन्ने काम तीब्र रुपमा चलिरहेकाले गिट्टीको माग समेत बढेको हो । तरपनि सस्तो मूल्यमा गिट्टी विक्री गर्नुपर्दा दुःख गरेर गिट्टी कुट्नेले सोचेजस्तो परिश्रमको मूल्य नपाएकोमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।