प्रस्तावित राज्यहरूको सीमाङ्नसम्बन्धी विवादका कारण चलिरहेको आन्दोलनका कारण आज तराईका केही जिल्ला अत्यन्त तनावपूर्ण रह्यो । प्रहरीको गोली प्रहारबाट चारजना आन्दोलनकारीको मृत्यु भएको छ भने आन्दोलनकारीले मोरङमा प्रहरीलाई जिउँदै जलाउने प्रयास गरे । मृतक सबैको छातीमा गोली लागेको छ भने घाइतेहरूलाई पनि टाउको र छातिमा चोट लागेको छ । स्थिति नियन्त्रणका लागि अन्तिम विकल्पको रूपमा मात्र गोली प्रहार गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड भए पनि आजका घटनाहरूमा त्यसो भएको देखिएन ।

पूरा पढ्नुहोस

सही समयमा सही सूचना आमजनतामाझ पुर्याउने मनसायका साथ काम गरिरहेका पत्रकारहरू राज्य र गैरराज्यपक्षबाट प्रताडित भइरहेका समाचारहरु सार्वजनिक भएका छन् । आफूले भनेबमोजिम नगरेको वा आफ्नो स्वार्थ अनुकूल  समाचार प्रवाह नगरेका कारण पत्रकारहरु आक्रमित हुने गरेको देखिन्छ । भदौ २१ गते साँझ धनुषाको जनकपुरमा विक्रम रौनियार प्रहरीबाट कुटिएका छन् भने केही दिन अघि बाँकेमा थरुहटरमधेस आन्दोलनकारीले पत्रकारहरुलाई कुटपिटरदुर्व्यवहार गर्नुका साथै मार्ने धम्की दिँदै रेडियोको कार्यालयमा अगनजी गर्ने धम्कीसमेत गरेका थिए ।

पूरा पढ्नुहोस

कुनै प्रभातफेरी होस् वा होस् राजनीतिक आन्दोलननेपालमा बालबालिकाको कमोवेससहभागिता देखिन्छ नै विद्यालयमा त्यसको प्रभाव पनि परिरहेको हुन्छ विद्यालयशान्तिक्षेत्र हुनुपर्छ भनेर जसले प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छ्न् ती पनि आफ्नोस्वार्थअनुकूल बालबालिकालाई उपयोग गर्न पछि परेका हुँदैनन्

पूरा पढ्नुहोस

प्रदेश सीमाङ्कनको विरोधमा २२ दिनदेखि जारी तराई मधेसमा जारी अनिश्चितकालीन बन्दका कारण विभिन्न जिल्लामा भदौ १९ गते पनि जनजीवन प्रभावित रह्यो । संयुक्त लोकतान्त्रिक मधेशी मोर्चाले बन्दका क्रममा प्रदर्शनहरू जारी राखे भने सर्लाहीमा तीन सरकारी कार्यालयमा आगजनी गरिएको समाचार प्राप्त भएको छ । कैलालीमा आन्दोलनरत पक्षले अवरोध नहुने प्रतिबद्धता जनाएपछि विद्यालयहरू भोलिबाट सञ्चालनमा आउने भएको छ । शान्ति क्षेत्र घोषित विद्यालय सञ्चालनमा ल्याउने निर्णय सकारात्मक कदम हो । आन्दोलन जारी रहेको सबै जिल्लाहरूमा पनि विद्यालय र बालबालिकालाई आन्दोलनको प्रभावबाट मुक्त राखी सुरक्षित वातावरणमा पढ्न पाउने वातावरण सुनिश्चित गर्न जरुरी छ ।

पूरा पढ्नुहोस

२१ दिनदेखि जारी मधेस बन्दका कारण जनजीवन निकै कष्टकर बन्दै गएको छ । तीन सातादेखिको बन्दको कारण अस्पतालहरूमा बिरामीलाई चाहिने अक्सिजनको समेत अभाव हुन थालेको छ । लगातारको बन्दको कारण खाद्यवस्तु, पेट्रोलियम पदार्थको अभाव हुनुको साथै कालोबजारी बढको छ । बजारमा खाने पकाउने एलपी ग्याँससमेत अभाव हुन थालेको छ । छोटो तथा लामो दूरीका सवारीसाधन पूर्णरूपमा ठप्प रहेका छन् भने हाटबजार, कलकारखाना, उद्योग धन्दा, बैंक तथा वित्तीय संस्था, सरकारी तथा गैरसरकारी कार्यालय सबै प्रभावित भएका छन् । बन्दको सबभन्दा ठूलो मारमा दैनिक ज्यालादारी गरेर जीवनयापन गर्ने मजदुर परेका छन् ।

पूरा पढ्नुहोस

विगत २० दिनदेखि जारी अनिश्चितकालीन तराई-मधेस बन्दका खाद्यवस्तु, पेट्रोलियम पदार्थ र औषधिसमेतको अभाव हुन थालेको इन्सेक प्रतिनिधिहरूले जनाएका छन् । बन्दका कारण सबैभन्दा बढी ज्यालादारी गरेर जीवनयापन गर्ने मजदुरहरू मारमा परेका छन् । बन्दका कारण दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्य छ गुनासम्म बढी मूल्यमा बिक्री हुन थालेको जनाइएको छ । प्रहरीको स्कर्टिङमा चलिरहेका सवारी साधनमा आन्दोलनकारीले ढुङ्गा तथा वियरका खाली बोतलले प्रहार गर्दा कैयन् यात्री तथा चालकहरूलाई चोट पटक लागेको समाचार र्सार्वजनिक भएका छन् ।

पूरा पढ्नुहोस

सन् २०१४ को आरम्भमा ०६४ सालमा गठित संविधानसभाको विघटन भएको १९ महिनापछि जननिर्वाचित सरकार गठन भयो। अघिल्लो वर्षठूला राजनीतिक दलको सहमतिका आधारमा बनेको प्रधानन्यायाधीश खिलराज रेग्मी नेतृत्वको सरकारले कुशलतापूर्वक निर्वाचन सम्पन्न गरी निर्वाचित जनप्रतिनिधिलाई सरकार हस्ताणतरण गर्‍यो । उक्त गैरराजनीतिक प्रकृतिको सरकार गठन हु“दा कार्यपालिकाको छाया“मा न्यायपालिका परेको भनी सर्वत्र आलोचना भएको थियो। सरकारले निर्वाचनका लागि गरेको तयारीका साथै सफलतापूर्वक निर्वाचन सम्पन्न गरेपछि उसमाथि लागेको आरोप क्रमशः मत्थर हुँदै गएका थिए। कार्यपालिका र न्यायपालिका दुवैको नेतृत्वमा रहेका मन्त्रिपरिषद्का अध्यक्ष खिलराज रेग्मी सर्वोच्च अदालतमा पुनः फर्किन्छन् की फर्कदैनन् भन्ने कौतुहलताकाबीच उनले प्रधानन्याधीश पदबाट राजिनामा गरी नियुक्तिस“गै लामो समयदेखि उनले सा“धेको मौनताको जवाफ दिएका थिए।

नवनिर्वाचित प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले ०७० माघ २७ गते पदबहाली गर्दा सहमति र सहकार्यबाट अघि बढ्ने घोषणा गरेको भए पनि नेकपा एमालेलाई गृहमन्त्रालय नदिने नेपाली काङ्ग्रेसको अडानका कारण सरकारको साझा कार्यक्रम आउन करिब अढाइ महिना लाग्यो। राजनीतिक दलका नेताहरूको आफ्नै प्रतिबद्धता अनुसार सरकारसामु संविधानसभाबाट एक वर्षभित्र नयाँ संविधान निर्माण गर्ने र शान्ति प्रक्रियाका बाँकी काम पूरा गरेर राजनीतिक सङ्क्रमणकाल टुङ्ग्याउने जिम्मेवारी रहेको छ। त्योसँगै लामो समयदेखि जनताले आशा गरेको सुशासन तथा जनताका दैनन्दिनका समस्यामाथि विचार पुर्‍याउने र जनतालाई राहत दिने जिम्मेवारी पनि यो सरकारकै रहेको छ। तर, यस अवधिमा नेपाली जनताले सरकारको क्रियाशीलताको अनुभूति पाउन सकेका छैनन् । देशमा व्याप्त महँगी, कालोबजारी र सुशासनको अभाव आदि कारणले नेपाली जनताको दैनिकी  कठिन हुँदै गएको छ। र, लोकतान्त्रिक भनिएको सरकारका काम कारबाही जनतामुखी नभएको आभास भयो।

नेपाली काङ्ग्रेस र नेकपा (एमाले) ०७० चैत ४ गते गरेको सहमतिमा छ महिनामा संविधानको प्रारम्भिक मस्यौदा तयार पार्ने, बाँकी रहेको छ महिनामा संविधानसभाबाट नयाँ संविधान जारी गर्ने र स्थानीय तहमा लोकतन्त्रको जग बलियो पार्न छ महिनाभित्र स्थानीय निकायको निर्वाचन गर्ने प्रतिबद्धता उल्लेख थियो। तर, सरकारकाका मन्त्रीहरूले पटक पटक स्थानीय निकायको निर्वाचन जेठ महिना भित्र गर्ने भाषण गरिरहँदा निर्वाचन सम्पन्न गर्नका लागि आवश्यक कानुनहरूको तर्जुमा गर्न सरकारी तदारुकता देखिएन। साथै स्थानीय निकायको निर्वाचन जेठ महिनाभित्रमा सम्पन्न गर्ने एमाओवादी प्रतिबद्धता संविधानसभाको निर्वाचन परिणामसँगै सेलाएर गयो।

अघिल्लो संविधानसभाले गरेका निर्णयहरूको स्वामित्व ग्रहणको विषयले संविधानसभामा प्रवेश पायो। यसैगरी पाँच ओटा विषयगत समिति र तिनको नेतृत्व चयन हुनु र संविधानका विषयमा शुरु भएको छलफललाई तीन महिनाको उपलब्धी मान्नुपर्ने हुन्छ। तर, निर्वाचन भएको पाँच महिना र संविधानसभा गठन भएको तीन महिना बितिसक्दा पनि मन्त्रिपरिषद्बाट नियुक्त गरिने २६ सदस्यको मनोनयन नहुँदा संविधानसभाले पूर्णता पाएन।

सरकारको साझा कार्यक्रममा संविधानसभा भित्र र बाहिर रहेका राजनीतिक दलहरूसँग छलफल गरी संविधान निर्माण, लोकतन्त्रको सुदृढीकरण तथा आधारभूत राष्ट्रिय हितका पक्षमा सहमति जुटाउन प्रयत्न गरिने छ भनेर उल्लेख गरिएको भए पनि सरकारले संविधानसभा बाहिर रहेका दलका साथै मधेसी दलहरू तथा पहिचानको मुद्दा उठाइरहेका समूहसँग छलफल, वार्ता गर्ने र उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नेतर्फपहलकदमी लिएको देखिएन। जसका कारण संविधानसभाको अस्तित्व नै नस्वीकार्ने नेकपा-माओवादी र केही जातीय सङ्गठनको अवरोध नयाँ संविधानसभाका लागि चुनौती हुने सम्भावना यथावत रहेको छ। संविधानसभा बाहिर रहेका दलहरूलाई सहमतिमा ल्याउने सरकारी प्रयास पर्याप्त नरहेको देखियो। संविधानसभा बाहिर रहेका दलहरू संविधानसभाले बनाएको संविधान नस्वीकार्ने बताइरहेका छन्। यो विषयको सम्बोधन गर्न सकिएन भने संविधान नै जारी नहुने वा जारी भइहाले पनि  अस्वीकार्य हुनसक्ने खतरा हुनसक्छ। यसतर्फठूला राजनीतिक दलका शीर्ष नेताको ध्यान नगएको देखिएको छ।

यसैबीच विस्तृत शान्ति सम्झौताको महत्त्वपूर्ण विषय सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप र बेपत्ता छानविन आयोगको विधेयक सरकारले संसद्मा पेश गर्‍यो । तर, विधेयकले द्वन्द्वकालका पीडितलाई न्याय हैन अपराधमा संलग्न पीडकहरूलाई कारबाहीको साटो क्षमादानको प्रस्ताव गरेको छ। विधेयकको चौतर्फी विरोधका बावजुद व्यवस्थापिका संसद्ले यसलाई पारित गर्‍यो। सर्वोच्च अदालतले २०७० पुस १८ गते गरेको फैसलामा गम्भीर प्रकृतिका मानवअधिकार उल्लङ्घनका घटनामा संलग्नलाई क्षमादान दिन नमिल्ने,विधेयक मानवअधिकारका अन्तर्राष्ट्रिय सिद्धान्त बमोजिम हुनुपर्ने उल्लेख थियो।

मानवअधिकारको अवस्थामा सुधार नआएको, महिलामाथि हुने हिंसाका घटनाहरू दिन-प्रतिदिन बढेर गएको अवस्थामा राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोग पदाधिकारीबिहीन बनेको छ। आयोगमा पदाधिकारीहरू नियुक्त हुन नसक्दा दर्जनौ विषयमा आयोग निस्कृय जस्तै बस्नुपर्ने अवस्था विद्यमान छ। सर्वोच्च अदालत न्यायाधीशविहीन हुँदासमेत सरकारले न्यायाधीश नियुक्त गर्न सकेन पाँच जना स्थायी न्यायाधीशका भरमा मुद्दाहरूको किनारा लगाउनुपर्ने भएकाले मुद्दाको पेशी र्सर्दै जाने समस्या बढेर गयो।

जननिर्वाचित सरकार गठन भएपछि मुलुकको मानवअधिकार अवस्थामा सकारात्मक परिवर्तन हुने अपेक्षा राखेअनुरुप परिणाम देखा परेन।

सन् २०१४ को जनवरी फेब्रुवरी र मार्च महिनामा १ हजार २ सय ८८ जना  मानवअधिकार उल्लङ्घन ज्यादतीबाट पीडित भएको तथ्याङ्क इन्सेकले अभिलेख गर्‍यो। यी तीन महिनामा राज्यपक्षबाट २४ महिला र ६८ जना पुरुष गरी ९२ जना पीडित भए। गैरराज्य पक्षबाट १ हजार ३ महिला र १ सय २९ जना र चार जना तेस्रो लिङ्गी गरी १ हजार १ सय ३६ जना पीडित भए।

बालअधिकार उल्लङ्घनका १ सय ५७ घटना अभिलेखित भए। राज्यपक्षद्वारा चलाइएको गोली लागेर दुई जनाको मृत्यु भयो।

बदियाबन्चौरी गाविस-२ का २५ वर्षीय मोहम्मद शेराजुल मन्सुरीलाई सोनमा गाविस-५ मा ०७० माघ २३ गते बिहान प्रहरीले गोली हानी हत्या गर्‍यो। मृतकको सोही दिन जलेश्वर अस्पतालमा पोष्टमार्टम गरिएको थियो। सुरुमा सनाखत हुन नसकेको लास ०७० फागुन १ गते परिवारजनले सनाखत गरी बुझेका थिए। भाइलाई प्रहरीले गिरफ्तार गरेर हत्या गरी भिडन्तको नाटक रचेको भन्दै मृतकका दाजु ३५ वर्षीय इसराफिल मन्सुरीले ०७० फागुन १ गते जिल्ला प्रहरी कार्यालय महोत्तरीका प्रमुख एसपी रामप्रसाद श्रेष्ठलगायत चार जना प्रहरी अधिकारी विरुद्ध जाहेरी दिए। इसराफिलले कर्तव्य ज्यानको जाहेरीमा विपक्षी बनाएका एसपी श्रेष्ठ बाहेक इलाका प्रहरी कार्यालय बलवाका प्रमुख मोहम्मद नुरुल, थर थाहा नभएका प्रहरी हवल्दार राकेश र जिल्ला प्रहरी कार्यालयबाट गएका प्रहरीहरू भनी उल्लेख गरेका छन्। जिल्ला प्रहरी कार्यालयले जाहेरी बुझ्न आनाकानी गरेपछि हुलाकबाट पठाइएको इसराफिलले बताए। जिल्ला प्रहरी कार्यालयले जाहेरी दर्ता नगरी यो घटनालाई भवितव्य ज्यानमा अभिलेख गरेको छ जसको दर्ता नम्बर १३३ रहेको छ। पीडित पक्षले भने जिल्ला प्रहरी कार्यालयले मुद्दा दर्ता नगरेको भन्दै पुनरावेदन अदालतमा ०७० चैत ६ गते जिल्ला प्रहरी कार्यालयको नाउँमा परमादेश जारी गर्न निवेदन गरेका छन्। महोत्तरी प्रहरीका अनुसार गस्तीमा रहेको प्रहरी टोलीलाई देख्नासाथ प्रहरीलाई लक्षित गर्दै गोली चलाएकाले प्रहरीको जवाफी कारबाहीमा शेराजुलको मृत्यु भएको हो। आक्रमणकारी १० जना जतिको सङ्ख्यामा रहेको र एक जनाको मृत्युपछि अन्य भाग्न सफल भएको प्रहरीको भनाइ छ। मृतको साथबाट एक पेस्तोल बरामद भएको प्रहरीले जनायो।

अमानवीय व्यवहार गरिएका घटनामा १४ जना, आर्थिक सामाजिक तथा सांस्कृतिक अधिकार उल्लङ्घनका घटनामा तीन जना पीडित भए। भेला तथा सङ्गठित हुने अधिकारअर्न्तर्गत ३२ जना र जातीय विभेदका घटनामा २८ जना पीडित भए।

राज्यपक्षद्वारा गरिएको गिरफ्तारी र यातनाका घटनामा २२ जना पीडित भए। प्रहरी हिरासतमा राखिएका एक जनाको मृत्यु भयो। कुटपिटका घटनामा राज्यपक्षबाट २२ जना र गैरराज्यपक्षबाट ४४ जना पीडित भए। धम्कीका घटनामा राज्यपक्षबाट ८ जना र गैरराज्यपक्षबाट तीन जना गरी ११ जना पीडित भए।

यी तीन महिनामा महिला विरुद्धका ७ सय ६६ घटना अभिलेखित भए। यो अवधिमा परिवारजनबाट २० जना महिलाको हत्या भयो। दाइजो नल्याएको आरोपमा दुई जना महिलाको हत्या भयो भने सोही कारण पाँच जना महिलाले घरेलु हिंसा व्यहोर्नु पर्‍यो। महिला हिंसाका अन्य घटनामा जबरजस्ती गर्भपतन गराएको घटनामा एक जना, महिला बेचबिखनको प्रयासका घटनामा ६ जना,  घरेलु हिंसाका घटनामा  ५ सय ७५ जना, बोक्सीको आरोप २० जना, बहुविवाहका घटनामा ६७ जना, बलात्कारका घटनामा ४४ जना, बलात्कार प्रयासका घटनामा २१ जना, यौन दुर्व्यवहारका घटनामा १५ जना, धम्कीका घटनामा १ जना,महिलाबेचबिखनका घटनामा १७ जना महिला पीडित भएको इन्सेकले अभिलेख गरेको छ। अधिकांश घरेलु हिंसाका घटनामा खान लाउन नदिएको, घरनिकाला गरेको, बहुविवाह गरेको, परपुरुषसँग सम्बन्ध राखेको आरोपमा महिला माथि हिंसा हुने गरेका छन्। यो अवधिमा सबैभन्दा बढी काठमाडौँमा १ सय १७ जना महिला पीडित भए। यसैगरी मोरङमा २९ जना, रौतहटमा २८ जना, कैलालीमा २५ जना, खोटाङमा २५ जना महिला पीडित भए। घरेलु हिंसाका कारण महिलाको मृत्यु भएको र पीडितका आफन्तले प्रहरीमा उजुरी समेत दिने गरेको भए पनि आत्महत्यालाई फौजदारी अपराधका रूपमा नलिइने भएकोले प्रहरीले त्यस प्रकारका घटनाहरू दर्ता गरेको पाइएन।

बाजुरा जिल्ला पाण्डुसेन गाविस-७ अगाउँपानी घर भएकी १९ वर्षीया लाक्मा डोल्मा थापाले ०७० फागुन २ गते मार्तडीको बाउलीमा रहेको जेठाजुको घरमा झुण्डिएर आत्महत्या गरेको भनी उनका माइती पक्षले आत्माहत्या नभई हत्या भएको भन्दै जिल्ला प्रहरी कार्यालय, बाजुरामा जाहेरी निवेदन दिएको भए पनि प्रहरीले उक्त निवेदन दर्ता गरेन।

यी तीन महिनाको अवधिमा परिवारजनबाट २० जना महिलाको हत्या भयो। यो सङ्ख्या क्रमशः सिरहा,सप्तरी, नवलपरासी र मोरङ जिल्लामा दुई दुई जना रहेको छ। दाइजो नल्याएको, परपुरुषसँग सम्बन्ध कायम गरेको आदि कारण परिवारजनबाट महिलाको हत्या हुने गरेको छ।

सप्तरी जिल्ला राजविराज नपा-७ की २२ वर्षीया नजराना खातुनलाई फागुन २४ गते दिउँसो २.०० बजे सासू ४४ वर्षीया मनी बिबी भनिने बानो खातुन र जेठानी २० वर्षीया नुरजहाँ खातुनले घरमा सुतिरहेका समयमा मटि्टतेल छर्केर आगो लगाएको आरोपमा आरोपितहरूलाई प्रहरीले फागुन २४ गते घटनास्थलबाट गिरफ्तार गर्‍यो। पीडितको धरानस्थित विपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा उपचारका क्रममा फागुन २४ गते राति मृत्यु भयो। लासको पोस्टमार्टम वीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान धरानमा फागुन २५ गते भयो। मृत्यु हुनु पूर्व पीडितले प्रहरीसमक्ष आरोपित सासू र जेठानीले आगो लगाएको बयान दिएकी थिइन्। पीडितका बुवा सुनसरी मधुवन गाविस-५ का फुल हुसैनले जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा फागुन २५ गते उजुरी दिएका थिए। प्रहरीले आरोपितविरुद्ध कर्तव्य ज्यानसम्बन्धी मुद्दा फागुन २६ गते दर्ता गरेको थियो। पीडितका पति र जेठाजु वैदेशिक रोजगारीमा साउदी अरबमा छन् भने मृतकको एक वर्षीया छोरी छन्। पीडित सात महिनाकी गर्भवती थिइन्।

नवलपरासी जिल्ला बेनिमणिपुर गाविस-७ घर भई सोही गाविस-३ स्थित माइतीघरमा नौ महिनादेखि बस्दै आएकी ३५ वर्षीया लक्ष्मी सिंह ठकुरीलाई ०७० माघ १६ गते सामान्य विवादका क्रममा बाबु ५९ वर्षीय कृष्णप्रसाद सापकोटाले हत्या गरी घर नजिकैको खेतमा खाल्टो खनेर गाडेको भन्दै स्थानीयबासीले माघ १८ गते  इलाका प्रहरी कार्यालय कावासोतीमा किटानी जाहेरी दिए। आरोपित कृष्णप्रसादलाई प्रहरीले माघ १९ गते गिरफ्तार गरी कर्तव्य ज्यान मुद्दामा अनुसन्धान गरेकोमा जिल्ला अदालतको फागुन १४ गतेको आदेशले पुर्पक्षका लागि थुनामा छन्।

कानुनहरूको कमजोर कार्यान्यवयन महिलामाथि हुने हिंसा रोक्न बाधक हुने गरेको तथ्य सबैका सामु छलङ्ग हुँदाहुँदै पनि कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयनतर्फसरकारी सोच बृहत हुन सकेको छैन। समाजमा व्याप्त कुरीति र अन्धविश्वासको उचित सम्बोधन नहुँदा समाजमा महिला हिंसाका घटनामा बढोत्तरी भइरहेको छ। कुनै घटना हुँदा जागरुक हुने सरकार घटनाको जरो पत्ता लगाउनेतर्फसक्रिय नहुँदा समस्या ज्यूँ का त्यूँ नै रहने गर्छ। पाठ्यक्रममा यथोचित सुधार, जनचेतामा अभिबृद्धि गर्ने खालका कार्यक्रम लागु गर्न सकिए महिला हिंसाका घटनामा कमी ल्याउन मद्दत पुग्नेमा दुई मत हुन सक्दैन। घरेलु हिंसा नियन्त्रण तथा सजाय ऐनमा भएको मेलमिलापको प्रावधानलाई टेकेर हाल देशभरका प्रहरी कार्यालयमा दर्ता भएका घरेलु हिंसाका घटनामा मिलापत्र गर्ने परिपाटी विकास भएको छ।

देश सङ्क्रमणकालमा गुज्रिरहेको छ। विगतमा संविधानसभा संविधान नबनाइ विघटन भएको देखेका जनता यो संविधानसभाले पनि संविधान बनाउँदैन की भनेर आशङ्का गरिरहेका छन्। र, यो आशङ्कालाई मलजल पुर्‍याएको छ राजनीतिक दलका क्रियाकलापले। संविधानसभाको बैठक नियमित नबस्ने र बसेका बेला पनि राजनीतिक दलका शीर्ष नेता उपस्थित नहुने पुरानै रोग यो संविधानसभामा पनि सरेको छ। सङ्क्रमणकालीन न्यायका विषयहरू सम्बोधन हुन नसक्दा सशस्त्र द्वन्द्वका पीडितहरुले अझै न्याय पाउन सकेका छैनन्। आफ्ना छोराको हत्यामा संलग्नलाई कारबाहीको माग गर्दै आमरण अनशनमा बसेका गङ्गाप्रसाद अधिकारी तथा नन्दमाया अधिकारीको माग सम्बोधन गर्न राज्य चुकेको छ। अर्कोतिर अपराधमा संलग्न भनिएकालाई कारबाहीको प्रक्रिया अगाडि नबढाउन एनेकपा माओवादी र एमाओवादीले सरकारलाई चेतावनी दिएका छन्। सशस्त्र द्वन्द्वका सबै खाले विषय सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप आयोग मार्फत टुङ्ग्याउनुपर्ने उनीहरूको अडान छ। सैद्धान्तिक बेमेलका कारण पार्टी विभाजनसमेत गरेका माओवादीहरू आफ्ना कार्यकर्तालाई कारबाही गर्ने प्रक्रियाको विरोधमा रहेका छन्। चितवन प्रहरीले अधिकारी घटना प्रकरणको अनुसन्धानका लागि गिरफ्तार गरेका माओवादी कार्यकर्ताको रिहाइको माग गर्दै दुवै एमाओवादी र नेकपा-माओवादी सडकमा उत्रिएका थिए।

जनताको नागरिक तथा राजनीतिक अधिकारमा सुधार भएको भए पनि आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक अधिकारको सवालमा राज्यले आफ्नो दायित्व निर्बाह गर्न सकेन। शिक्षा, स्वास्थ्य र खाद्य अधिकारको अवस्थामा यी तीन महिनामा पनि सुधार हुन सकेन। स्वास्थ्य संस्थामा रहेको दरबन्दी अनुसारका स्वास्थ्यकर्मी उपलब्ध भएनन्। देशभरका कारागारमा क्षमता भन्दा बढी कैदी बन्दी भएका कारण कारागारको जीवन कष्टप्रद रहेको इन्सेक जिल्ला प्रतिनिधिले गरेको अनुगमनका क्रममा फेला पर्‍यो।

कमजोर शासन व्यवस्थाबाट शान्ति स्थिरतामा उत्पन्न समस्या

प्रारम्भका तीन महिनामा बढ्दो हत्या, कानुनी राज्यको अभाव र महिला तथा बालबालबालिकाहरुकाअधिकार उल्लङ्घनका घटनाहरु तीव्र रुपमा भएको हुनाले यो अवधि मानवअधिकारको अवस्थाको बारेमाचासोको रुपमा रहेको छ । इन्सेक अनलाइनमा प्राप्त तथ्याङ्क अनुसार यस अवधिमा ३ महिलासहित २३जना मानिसहरुको हत्या भएको, ८१ जना महिलाहरुको अधिकार उल्लङ्घन् भएको र ६१ जनाबालबालिकाहरुको अधिकार उल्लङ्घन् भएको पाइयो ।

तीन महिनाको अवधिमा १४ जना मानिसहरु अज्ञात समूहद्वारा, ३ जना सशस्त्र समूहहरुद्वारा, २ जनाकोतराई मुक्ति मोर्चाद्वारा र एकजनाको तराई आर्मीद्वारा हत्या भयो । २ जना मानिसहरुको अपहरणपछि हत्याभयो भने १ जना महिलाको बलात्कारपछि हत्या गरियो । १ जनाको प्रहरीद्वारा हत्या भयो ।

हत्याका प्रकार सेना पति/परिवार प्रहरी तराईमुक्तिमोर्चा अज्ञातसमूह जम्मा
कुटपीटबाटमृत्यु        
कुटपीट        
अपहरण पछिहत्या        
गोली प्रहारगरी हत्या   ११
घाँटी थिचेरहत्या        
धारिलो हत्याप्रयोग गरीहत्या        
हत्या प्रकृतिथाहा नभएको    
बलात्कार        
कुल/जम्मा १४ २३

यो वर्षको शुरुका तीन महिनाको अवधिमा १५ जना मानिसहरुको अपहरण भयो । जसमध्ये ७ जनामानिसहरुको माओवादीद्वारा, १ जनाको माओवादी सम्बद्ध मजदुर संगठनद्वारा, ५ जनाको अज्ञात समूहद्वारार १ एकजनाको जनतान्त्रिक तर्राई मुक्ति मोर्चा- ज्वाला सिंहद्वारा अपहरण भयो । अपहरितमध्ये २ जनाकोअज्ञात समूहले अपहरण पछि हत्या गर्‍यो भने १ जना महिलालाई गाउँलेहरुले अपहरण गरी बलात्कार गरे।

लाफागाउँ गाविसका ६ जना एमाले र कांग्रेसका कार्यकर्ताहरुलाई सामान्य विवादपछि एकीकृत माओवादीकाकार्यकर्ताहरुले उनीहरुका आफ्नै घरबाट माघ १० गते राति र भोलिपल्ट बिहान अपहरण गरे ।पीडितहरुलाई ०६७ माघ ११ गते बिहान अबेरसम्म सोही गाविसको उच्च माध्यमिक विद्यालयमा राखिएकोस्थानीयबासीले बताए । विद्यालयमा राखेका बेला पीडितहरुलाई कुटपीट गरी यातना दिइएको जनाइएकोथियो । जिल्ला प्रहरी कार्यालय उदयपुरका इन्सपेक्टर खगेन्द्र खड्काले आफूलाई पार्टीहरुबीचमा झगडाभएको जानकारी भएतापनि अपहरण नै होला भन्ने कुरामा सचेत नभएको बताए । माओवादी कार्यकर्तालेकुटपीट गरेपछि गाउँ छोडेका अन्य केही मानिसहरु मानवअधिकारवादीहरुको सहयोगमा पछि गाउँ फर्किएकाथिए ।

यो अवधिमा लैङ्गकि हिंसा पनि गम्भीर मुद्दाका रुपमा रहृयो । इन्सेकमा प्राप्त तथ्याङ्क अनुसार महिलातथा बालिकाहरु बलात्कार र बलात्कार प्रयासजस्ता यौन हिंसाबाट मुख्य शिकार भएको देखिन्छ । योअवधिमा ७ जना महिलाहरु बलात्कृत भए भने ३ जनालाई बलात्कारको प्रयास गरियो । यसैगरी, १९ जनाबालिकाहरु बलात्कारको शिकार भए भने ८ जना बलात्कारको प्रयासबाट पीडित भए । यसरी जम्मा २६जना महिलाहरु बलात्कारबाट पीडित भएका र १३ जनालाई बलात्कार प्रयास गरिएको देखिन्छ भने प्राप्ततथ्याङ्कहरुमध्ये १ जना बालकले बलात्कार प्रयास गरेको देखिन्छ । यसले ३ महिनामा बलात्कारकाघटनाहरु अत्यधिक भएको देखाउँछ । कुनै निश्चित बलात्कारका घटनाहरुलाई बाहिर नल्याइएको र कतिपयघटनाहरु पीडिहरुलाई परेको दबाबका कारण उनीहरु गाउँमा नै त्यस्ता घटनाहरु मिलाउन बाध्य भएको पनिदेखिन्छ ।

धेरैजसो घटनाहरुमा महिलाहरुको बलात्कार चिनेजानेकै मानिसद्वारा भएको देखिन्छ । तर, ३ महिनामा प्राप्ततथ्याङ्क अनुसार महिलाहरु अन्य घटनाहरुबाट पनि पीडित भई उनीहरुको अधिकारको उल्लङ्घन भएकोपनि देखिएको छ ।  जनवरीदेखि मार्चसम्म प्राप्त तथ्याङ्क अनुसार ८४ जना पीडित महिलाहरुमध्ये ५१जनाको आफ्नै श्रीमान तथा परिवारका सदस्यहरुबाट पीडित भएका र १० जना गाउँलेहरुबाट पीडित भएकादेखिन्छ । १३ जना महिलाहरुलाई श्रीमान वा परिवारद्वारा कुटपिट गरियो भने १२ जना महिलाहरुबहुविवाहको कारणबाट पीडित भए । यसैगरी ४ जना महिलाहरुलाई बोक्सीको आरोप लगाइयो ।

तातोपानी गाविस ८ बेचीकी ४५ वर्षीय लिला बिकलाई आफ्नै श्रीमान आइते बिकले भात नपकाएको भन्दै०६७ चैत २१ गते मदिरा सेवन गरी छुरा प्रहार गरी सख्त घाइते बनाए । छातीमा गहिरो घाउ लागेकीपीडित महिलालाई प्रहरीको गाडीमा राखी स्थानीय शिक्षक केशव खत्रीको सहयोगमा सोही दिन कालागाउँक्षेत्रीय अस्पतालमा उपचारका लागि ल्याइयो । उनको आर्थिक अवस्था कमजोर भएको कारण आवाजनामका संस्थाले उपचारका लागि सहयोग गरेको थियो ।

घटनाकोप्रकार पति/परिवार अन्य प्रहरी अज्ञात गाउँले जम्मा
घरेलु हिंसा        
घर निकाला        
धारिलोहतियारद्वाराघाइते      
कुटपिटबाटघाइते १३     १८
आगो लगाईहत्या        
घाँटी थिचेरहत्या        
धारिलोहतियार प्रयोगगरी हत्या      
हत्याकोप्रकृति थाहानभएको      
ज्यान मार्नेधम्की        
अमानवीयव्यवहार    
बहुविवाह १२         १२
बलात्कार    
बलात्कारप्रयास    
 बेचविखन      
 बेचविखनप्रयास        
बोक्सीकोशिकार    
कुल जम्मा ५१ १७ १० ८४

राज्यले आफ्नै जनताको सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्न असफल भइरहेको नेपालमा बालअधिकार उल्लङ्घनपनि एउटा गम्भीर समस्याको रुपमा रहेको छ । ६१ जना बालबालिकाहरुको आफ्नो अधिकार उल्लङ्घन्भएको कारणबाट पीडित भए । तीमध्ये ११ जना बालबालिकाहरुको हत्या गरियो भने १० जनालाई कुटपीटगरेको घटना प्राप्त भयो । २ जना घाइते भएका र बालिकाहरुलाई सानै उमेरमा विवाह गर्न बाध्य पारिएकाघटनाहरु पनि प्राप्त भए ।

कइबलासी गाविस- ३ का १० वर्षीय जीवन यादव ०६७ पुस २३ गते अपहरणकारीको नियन्त्रणबाट मुक्त भए। पीडित बालकका परिवारले अपहरणकारीलाई मागेजति फिरौती बुझाएपछि पीडकले सिरहा जिल्लाकोअयोध्यानगर गाविस किसहा नदीको पुलमा बालकलाई छोडेका थिए । अपहरित बालक असनपुर गाविस-७स्थित गोलबजार सृजना इङ्गलिस बोर्डिङ्ग स्कूलमा कक्षा २ मा अध्ययनरत थिए । उनलाई पुस १५ गतेकरिब ५.३० बजेतिर २ जना मानिसहरुले विद्यालयबाटै अपहरण गरेको थिए ।  अपहरित बालकलाई उद्धारगराइपाऊँ भनी पीडित बालकका बुबा रामचन्द्र यादवले इलाका प्रहरी कार्यालय गोलबजारमा ०६७ पुस १८गते निवेदन दिएका थिए ।

द्वन्द्व पीडितहरु अझै पनि सशस्त्र द्वन्द्वको समयमा नष्ट भएको सम्पत्तिको क्षतिपूर्ति तथा पुनःस्थापनाकालागि कुरिरहेका छन् । कतिपय जिल्लाका जनताहरु अझै पनि राज्यद्वारा अधिकरण गरेको जग्गा फिर्ता वात्यसको क्षतिपूर्तिका लागि कुरिरहेका घटनाहरु पनि प्राप्त भए । तत्कालिन विद्रोही पक्षबाट अझै पनिसम्पक्ति कब्जा गर्ने र कब्जा गरिएको सम्पक्ति औपचारीक रुपमा नै प्रयोग गरिरहेका घटनाहरु पनि प्राप्तभए ।

निर्वाचन क्षेत्र नं.१ का इर्ञ्चाज महेस बडुवालको नेतृत्वमा आएको एकीकृत माओवादीका कार्यकर्ताहरुको एकसमूहले ०६७ चैत १६ गते टिकापुर नपा-९ का टिकापुर एफएमका निर्देशक रेशमलाल चौधरी र मिनबहादुररावलको सोही इलाकाको जग्गा कब्जा गरे । माओवादी कार्यकर्ताको उक्त समूहले चौधरीको पाँच कट्ठाजमिन र रावलको दुई कट्ठा जमिन झण्डा गाडेर कब्जा गरेको घोषणा गरेका थिए । पीडतहरुले बिना कारणआफूहरुको जग्गा कब्जा भएको भन्दै निवेदन दिए । माओवादी जिल्ला इन्चार्ज हरि ज्ञवाली (अखण्ड) लेकरिब एक दशकअघि देशमा सङ्कटकाल लागेको समयमा आफू नगर परिषद्को अध्यक्ष भएको बेलाचौधरीले सञ्चार माध्यमलाई प्रभावमा पारेको र रावलले कानुन उल्लङ्घन गरी जग्गा किनेकाले कब्जागरिएको बताएता पनि नागरिक समाजका सदस्यहरुले भारतीय राजदूत राकेश सुद प्रमुख अतिथि भएरटिकापुरमा ०६७ चैत १५ गते गरेको सँस्कृतिक कार्यक्रममा चौधरी पनि संलग्न भएकाले उनको जग्गाकब्जा भएको हुनसक्ने अनुमान गरेका थिए ।

सशस्त्र द्वन्द्वको समयका विस्फोटक पदार्थहरु विस्फोट भएर हताहत भइरहेका घटनाहरु पनि प्राप्त भए ।सल्यानकी एक महिलाको सुरक्षा क्याम्पको माइन रहेको क्षेत्रतर्फप्रवेश गरेका कारण मृत्यु भयो भने दुईजना बालबालिकाहरु बेवारिसे विस्फोट पदार्थ खेल्ने क्रममा विस्फोट भई घाइते भए ।

कपुरकोटस्थित टेलिफोनको रिपिटर टावर रहेको क्षेत्रमा तत्कालिन सशष्त्र द्वन्द्वको समयमा सुरक्षाका लागिव्रि्रयाइएको बारुदी सुरुङ्ग विस्फोटमा परि एक महिलाको ज्यान गयो । ०६७ पुस २४ गते करिब ८ बजेबिहान धनवाङ्ग गाविस १ की ४० वर्षीय दलमति चन्दको घाँस काट्न भनी बारुदी सुरुङ्ग रहेको ठाउँमाप्रवेश गरेको कारण विस्फोटमा परी ज्यान गएको थियो । उनको मृत शरीर सेनाको क्षेत्रभित्र रहेको पत्तालागेपश्चात् ०६७ पुस २६ गते मात्रै सो घटनाको पुष्टि भएको थियो । मृतकका श्रीमान लक्ष्मणबहादुर चन्दलेआफ्नी श्रीमती घरमा नआएको र उनको लुगा उक्त रिपिटर टावरको छेउछेऊमा देखिएको भन्दै ०६७ पुस २५उक्त स्थानमा खोजी गरिदिनका लागि सेनाको भगवति दल ब्यारेकमा गते अनुरोध गरेका थिए ।

०६७ पुस ३० गतेबाट संयुक्त राष्ट्रसंघीय मिसन (अनमिन)को सम्पूर्ण क्रियाकलापहरु सम्पन्न भए । सरकारर माओवादी बाहेकका राजनीतिक दलहरुले औपचारिक रुपमा अनमिनको कार्यकाल समाप्त गर्ने निर्णय गरे। अनमिनको बिदाइका सर्न्दर्भमा एकीकृत माओवादी र सरकारबीच माओवादी लडाकु, हतियार र अनमिनलेगरिहेको कार्य गर्नका लागि ६ सदस्यीय विशेष समिति बनाउने र लडाकुहरुलाई यही समितिको मातहतमाल्याउने लगायत ३ बुँदे सहमति भयो । उक्त सहमति अनुसार संयुक्त अनुगमन सम्मन्वय समितिलेगरिरहेको कार्य पनि यही संयन्त्रले गर्ने भन्ने निर्णय गर्‍यो । फागुन ७ गते नेपाल मानवअधिकारवर्षपुस्तकको विमोचन भयो । इन्सेकको प्रकाशन देशको मानवअधिकारको विग्रदो अवस्था र मानवअधिकारउल्लङ्घनका घटनाहरुको गतिलो प्रमाण हो ।

विगतको वर्षको जस्तै यो वर्षको शुरुका तीन महिनामा पनि पूर्व विद्रोही पार्टीले विगतको जस्तै अपहरण,जबरजस्ती चन्दा असुली र धम्की जस्ता कार्यहरु दोहोर्‍याइरहेको कारण उसले आफूले मुख्य पार्टीकोभूमिका निर्वाह गर्न इन्कार गरेको देखियो । माओवादीले जनस्वयंसेवक नामक दस्ताको गठन गर्‍यो ।विभिन्न राजनीतिक दलका भातृसङ्गठनहरु अन्य राजनीतिक दलसँग सम्बद्ध राजनीतिक समूहहरुकाक्रियाकलापहरुको प्रतिवाद गर्न सक्रिय रहे । मानवअधिकार उल्लङ्घनको प्रवृत्ति उस्तै रहेको छ भने शान्तिप्रकृयालाई आफू अनुकुल व्याख्या गरिनुले दण्डहीनताले प्रश्रय पाइरहेको छ ।

बितेका तीन महिना (अप्रिल-जुन) मानवअधिकार उल्लङ्घन तथा ज्यादतीका घटनामा कमी आएनन् ।सरकारले लागू गरेको विशेष सुरक्षा योजनाका बारेमा केन्द्रीयस्तरमा कुरा हुने गरे पनि स्थानीयस्तरमात्यसको प्रभावकारिताका अनुभूत हुन सकेत । स्थानीय प्रशासनले आर्थिक श्रोतको अभावका कारणयोजनाको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा समस्या रहेको बताए भने सरकारले यसका लागि आवश्यक रकमजोहो गरिएको जानकारी गराइरह्यो ।

साना हतियारको बढ्दो प्रचलनले मधेशमा मात्र होइन पहाड र काठमाडौं उपत्यकासमेत अशान्त भयो ।तराईमा सशस्त्र समूहका गतिविधि, मध्य तथा सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लामा राजनीतिक दल र तिनकाभातृ सङ्गठनका कार्यकर्ताबीच भएका हिंसात्मक झडप पनि मानवअधिकार ध्वंस हुने कारणमध्ये रह्यो ।यस विश्लेषणमा विगत तीन महिनाको मानवअधिकार अवस्थाका बारेमा विभिन्न कोणबाट विश्लेषण गर्नेप्रयास गरिएको छ ।

नागरिक तथा राजनीतिक अधिकार

बितेका तीन महिनामा देशका विभिन्न भागमा गरी ४१ जना मारिए जसमध्ये पाँच जना सुरक्षाकर्मीबाटमारिएका थिए । तीमध्ये केहीको सुरक्षाकर्मीले गैरन्यायिक तवरले हत्या गरेको पीडित पक्षले दावी पनि गरे। जनकपुर नपा-६ का २० वर्षीय अवधेशकुमार मण्डललाई जनतान्त्रिक तराई मुक्ति मोर्चा (राजनमुक्तिसमूह)को कार्यकर्ता रहेको आरोपमा जनकपुर नपा-१० स्थित एक होटलमा आफ्ना साथीहरूसँग चिया खानबसिरहेका बेला भ्यानमा आएका प्रहरीले नियन्त्रणमा लिई गोली हानी हत्या गरेको मृतकका आफन्तलेबताए । मण्डलसँगै रहेका अन्य तीनजनालाई प्रहरीले गिरफ्तार गर्‍यो । गस्तीमा गएको प्रहरीलाई लक्षितगरी सशस्त्र समूहले फायरिङ गरेपछि जवाफी फायरमा मोर्चाका कमाण्डरको मृत्यु भएको प्रहरीले जनायो ।तर उक्त घटनामा कुनै प्रहरी घाइते वा सामान्य चोटपटक लागेको जानकारीमा आएन । यो घटनाको यथार्थअझै खुलिसकेको छैन ।

अर्को एक घटनामा सर्लाही जिल्ला चन्द्रनगर गाविस-६ का ४५ वर्षीय इन्द्रकुमार श्रेष्ठलाई ०६७ असार २ गतेसाँझ सदरमुकाम मलङ्गवाबाट घरतर्फजाँदै गर्दा भेल्ही गाविस नजिकै पुलमा संयुक्त जनतान्त्रिक तराईमुक्ति मोर्चाका कार्यकर्ताले गोली हानी हत्या गरे । पीडित बबरगञ्ज गाविसका सचिव थिए ।

बितेका तीन महिनामा भएका ४१ हत्याका घटनामध्ये २२ घटनाको जिम्मेवारी लिने कुनै समूह वा व्यक्तिफेला परेनन् । व्यक्तिगत रिसइवी, राजनीतिक प्रतिशोध, बदलाको भावना, फिरौती असुल्ने बढ्दो प्रवृत्ति,अनि अपराध गरे पनि पाइने उन्मुक्ति आदि कारणले व्यक्ति हत्याका घटनामा बृद्धि भएका छन् ।

गोदावरी गाविस-९ स्थायी घर भई ललितपुर उमनपा-९ भोलढोका डेरा गरी बस्ने वर्ष ४६ का सानुसुनारसमेत तीन जनालाई ०६७ जेठ ९ गते महानगरीय प्रहरी बिट कलङ्की खसीबजारबाट दिउँसो ११ बजेगिरफ्तार गरी महानगरीय प्रहरी वृत्त, कालिमाटीमा बुझाएको र सोही कार्यालयको हिरासतमा रहेकोअवस्थामा सोही दिन राति करिब १० बजे सुनार एक्कासि बेहोस भई उपचारार्थ वीर अस्पताल लगिएकोमाउपचारकै क्रममा सोही दिन उनको मृत्यु भएको थियो । उनको प्रहरी हिरासतमा दिइएको यातनाका कारणमृत्यु भएको मानवअधिकार आयोगको र प्रहरीकै पनि प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।

यसैगरी, यी तीन महिनामा अपहरणका ४५ ओटा घटनाहरू इन्सेकमा अभिलिखित भए । एकीकृतमाओवादी र उसको भातृ सङ्गठन वाईसीएल अपहरणका गतिविधिमा अगाडि देखिए । अपहरणकाआधिजति घटनामा उनीहरूको संलग्नता रहेको पाइयो ।

धादिङ जिल्ला झार्लाङ गाविस-३ निवासी ३० वर्षीय सुरेन्द्र तामाङलाई एमाओवादीको आन्दोलनमा घुसपैठगरेको आरोपमा ०६७ वैशाख २४ गते वाईसीएल कार्यकर्ताले काठमाडौंको गोँगबुबाट अपहरण गरे ।अपहरणलगत्तै माओवादी क्याम्पमा राखिएका तामाङलाई नुवाकोट र धादिङको सीमानामा पुर्‍याइएको हल्लाचलाइए पनि उनको अवस्था हालसम्म अज्ञात छ ।

मधेशमा हुने कतिपय अपहरणका घटना फिरौतीमा टुङ्गिन्छन् । अपहरित कति रकम फिरौती तिरेरअपहरण मुक्त भए भन्ने कुरा कहिल्यै बाहिर आउँदैन । अपहरणकारीको डर र धम्कीका कारण पीडित केहीबोल्न चाहँदनैन् ।

आर्थिक तथा साँस्कृतिक अधिकार

देशमा व्याप्त गरीबीका कारण मानिसहरू उचित शिक्षा, स्वास्थ्य, अनि खाना नपाएर मानिसको जीवनकष्टमय बनेको छ ।

खण्डेश्वरी गाविस-३ थुम्तीका २५ वर्षीय सुमनसिंह ठेकरेको खाना खान नपाएर ०६६ चैत २९ गते राति मृत्युभयो । छ जनाको परिवार सुमनमा आश्रति रहेकोमा उनको मृत्युपछि परिवारको बिचल्ली भएको छ ।सुमनको घरमा ७५ वर्षीय बाबु विरा ठेकरे, ६५ वर्षीय आमा ममता ठेकरे, श्रीमती, भाई र ५ वर्षीया एकछोरी छन् । सुमनकी पत्नी सुत्केरी अवस्थामा छिन् । दुई महिनादेखि गाँउलेसँग खाद्यान्न मागेर जीवननिर्वाह गरिरहेका सुमनको परिवार तीन दिनदेखि भोकै रहेको खण्डेश्वरीका स्थानीय शिक्षक लक्ष्मणसिँहबोहराले बताए । छ सदस्यीय ठेकरे परिवारसंग पुख्र्यौली तीन रोपनी पाखो जमिन मात्र रहेको छ ।

मध्यपश्चिमाञ्चल क्षेत्रको जाजरकोट र सूदुरपश्चिमाञ्चल क्षेत्रको डडेल्धुरा जिल्लामा झाडापखालाका कारण१० जना भन्दा बढीले ज्यान गुमाए । ती क्षेत्रमा गत वर्षझाडापखाला महामारीका रूपमा फैलिँदा ४सयभन्दा बढी व्यक्तिको मृत्यु भएको र हजारौं प्रभावित भएका थिए । गत वर्षझाडापखालाको प्रभावदेखिएका गाविसहरूमै पुनः प्रकोप फैलिनु र केही हप्तामा सयौंका सङ्ख्यामा जनता प्रभावित हुनुलेसम्बन्धित सरकारी निकायहरूको नागरिकको स्वास्थ्यप्रति यथोचित क्रियाशीलता देखिएन । ती क्षेत्रमा गतवर्ष झैँ यस वर्षपनि दरबन्दी अनुरूप स्वास्थ्यकर्मीको नियुक्त नहुनु यसको प्रमाण हो ।

सामान्यतया दूषित पानीले हुने झाडापखालाबाट ज्यानको क्षति हुन नदिन स्वास्थ्य, सरसफाइसम्बन्धीचेतना, गुणस्तरीय खाद्यपदार्थको आपूर्तिका लागि तदारूकता अपनाउनु र प्रकोपग्रस्त क्षेत्रमा यथोचितस्वास्थ्यकर्मी परिचालन गर्नु आवश्यक छ ।

बढिरहेको महिला हिंसा

संसदले घरेलु हिंसा कसुर र सजाए ऐन विरुद्धको ऐन २०६४ पारित गरेको छ । यो ऐन लागू भएपछिसमाजमा लुकेर रहेका घरेलु हिंसाका घटनाहरू सतहमा आउने, पीडितलाई न्याय र आरोपीलाई कारबाहीकोप्रक्रिया थालनी हुने धेरैले अपेक्षा गरेका थिए । सरकारले सन् २०१० लाई घरेलु हिंसा विरुद्धको वर्षकोरूपमा घोषणा गर्‍यो साथै यसका लागि आवश्यक कार्ययोजना समेत जारी गर्‍यो । प्रधानमन्त्री कार्यालयमारहने गरी घरेलु हिंसाविरुद्ध उजुरी दर्ता गर्न सकिने २४ घण्टे हटलाइनको शुरुवात गरिएको थियो तर यसकोप्रभावकारिताका बारेमा पटक पटक प्रश्न बाहिर आए ।

घरेलु हिंसाका घटनालाई श्रीमान मतीको झगडा परालको आगो भनेर टाल्ने प्रयास समाजमा विद्यमान छ ।भनेजति दाइजो नल्याएको, छोरा नपाएको, खानलाउन मागेको आदि आरोपमा महिलामाथि घरेलु हिंसाकाघटनाहरू हुने गरेका छन् । इन्सकेले विगत तीन महिनाको अवधिमा ३० भन्दा बढी गम्भीर प्रकृतिकामहिला हिंसाका घटना रेकर्ड गर्‍यो ।

सुर्खेत जिल्ला वीरेन्द्रनगर- ५ का १९ वर्षीय गोविन्द थापाले २० वर्षीया पत्नी तेजकुमारी थापालाई ०६७ जेठ१७ गते कुटपिट गरी घर निकाला गरे । मदिरा सेवन गरी पतिले लात्तीमुक्काले कुटपिट गरी घरबाटनिकाला गरेको पीडितले बताइन् ।

सिन्धुपाल्चोक जिल्ला बाह्रबीसे गाविस-४ धार्पाखानीकी ३० वर्षीया कमला लामालाई ०६७ असार ११ गतेबिहान प्रहरी प्रधान कार्यालय नक्सालमा कार्यरत रहेका आफ्नै पति रोहित लामाले बिदामा घर आएको बेलाघरको काम राम्रो नगरेको आरोपमा कुटपिट गरी घर निकाला गरे ।

दाइजोको निहुमा पति र सासु ससुराको कुटपिटबाट ०६७ जेठ १९ गते राति सर्लाहीको बसन्तपुर गाविस-४की १८ वर्षीया मन्जुला देवी साहको मृत्यु भयो । घटना विवरणअनुसार अपरान्ह मन्जुलाका परिवारकासदस्यले दाइजो नल्याएको भन्दै कुटपिट गरेका थिए । गम्भीर घाइते मन्जुलालाई साँझ उपचारार्थपरिवारका सदस्यले नै भारततर्फलगेका थिए । उपचारकै क्रममा मन्जुलाको मृत्यु भएको भन्दै परिवारलेभारतमै दाहसंस्कार गरेको प्रहरीले जनाएको छ ।

मन्जुलाका माइतीपक्षले छोरीको हत्या भएको भन्दै जेठ २० बिहान ४ बजे खबर गरेपछि ससुरा राजबंशीसाहलाई पक्राउ गरिएको प्रहरी निरीक्षक लालबाबु साहले जानकारी दिए । मृतकका पति र सासू फरार छन्।

सप्तरी जिल्ला राजविराज नपा-१० निवासी २२ वर्षीय बुधनीदेवी रामलाई घरायसी विवादमा पतिमहिनारायण रामले धारिलो घरेलु हतियार प्रहार गरी घाइते बनाए । उनको टाउको गम्भीर चोट लागेकोथियो । उनको सगरमाथा अञ्चल अस्पतालमा उपचार भयो । पतिलाई कुनै कारवाही भएन ।

बर्दिया जिल्ला गुलरिया नपा-७ मतङ्गाकी २७ वर्षीया अनीता पासीलाई दाइजो नल्याएको आरोपमा ३०वर्षीय पति पवन पासीले ०६७ वैशाख २ गते कुटपिट गरी घाइते बनाए । कुटपिटका कारण उनको हात,खुट्टा सुन्निएका थिए । आर्थिक अभावका कारण उनले उपचार गराउन सकिनन् । दाइजो नल्याएकोआरोपमा पतिले प्रायजसो कुटपिट गर्ने गरेको पीडितले बताइन् ।

विराटनगर उमनपा-१९ की २२ वर्षीया सुत्केरी मञ्जु साह पति रामचन्द्र साहको कुटपिटका कारण न्यायकोखोजीमा अधिकारवादी संस्थाका कार्यालय पुगिन् । विराटनगरस्थित महिला पुनःस्थापना केन्द्रको सुरक्षितआवास गृहमा पुगेकी साह पतिबाट दैनिकजसो चर्को यातना पाएपछि उनी स्थानीय प्रहरी कार्यालय पुगेकीथिइन् । सो समयमा प्रहरीले मिलापत्र गरेर पठाए पनि उनलाई पतिले यातना दिन नछाडेपछि उनीन्यायको खोजीमा ओरेकको शरणमा पुगेकी हुन् । उनी तीन महिलाकी सुत्केरी थिइन् ।

रौतहट जिल्ला डुमरिया गाविस-५ बलुवा टोल निवासी नेभी ठाकुर हजामले पत्नी राजकुमारीलाई छोरी मात्रैजन्माएको भन्दै ०६६ चैत २० गते घर निकाला गरिदिएका छन् । उनलाई विगत पाँच वर्षदेखिश्रीमानसहित परिवारका अन्य सदस्यले मानसिक तथा शारीरिक यातना दिदै आएका थिए । बारा जिल्लापिप्रा बसतपुर गाविस-५ की ती महिलाको ०५४ सालमा ८ वर्षे कलिलो उमेरमा डुमरियाका ठाकुरसँग मागीविवाह भएको थियो । उनका अंजी ठाकुर र राजनन्दनी ठाकुर गरी दुई छोरी रहेका छन् ।

रौतहट जिल्ला लौकाहा गाविस-२ की २५ वर्षीया सुकान्तीदेवी यादवलाई वैशाख २३ गते राति उनकै पतिरामविनय राय यादव, ससुरा रामकेवल राय यादव, सासू श्रीपतीदेवी यादव समेतले दाइजो नल्याएको भनीघाँटी थिची डोरीले वाँधेर हत्या गरे ।

सामान्य विवादमा रूपन्देही जिल्ला बुटवल नपा-१२ कालिकानगरकी २३ वर्षीया कमला परियारलाई उनकैपतिले हत्या प्रयास गरे । कालिकानगरमा डेरा गरी बस्ने कमलालाई उनका पति टिकाराम बुढाथोकीले ०६७वैशाख १४ गते कोठामै जलाएर हत्या प्रयास गरेका थिए ।

वैशाख १४ गते राति सामान्य निहुँमा झगडा बढेपछि रिक्सा चलाएर फर्किएका बुढाथोकीले पत्नी विकलाईमट्टितेल छर्केर जलाएका थिए । पत्नीको हारगुहार गरेपछि छिमेकीले सुनेर उद्धार गरेर अस्पताल पुर्‍याएकाथिए ।

बलात्कारका घटना फरार आरोपितहरू

इन्सेकमा विगत तीन महिनामा ३५ वटा बलात्कारका घटना अभिलेखित भए । शारीरिक रूपमा असक्त,मानसिक सन्तुलन ठिक नभएका, ६० वर्षीय वृद्धा, तीन वर्षउमेरका बालिकासमेत बलात्कृत भएका छन् ।मधेशमा हुने धेरै जसो बलात्काका घटनामा पीडक पत्ता लाग्दैनन् । यदि पत्ता लागिहालेमा पनि गाउँघरमैविवाद मिलाउने चलन रहेको छ । कतिपय घटनामा बुबा, ससूरा, छिमेकी अनि पाहुना लाग्न गएकाव्यक्तिहरू यस्ता कुकृत्यमा संलग्न रहेको पाइएको छ । अरोपीहरू ८० वर्षउमेर सम्मका छन् । बलात्कारकाघटनामा एक जनादेखि सातजनासम्म संलग्न रहेको पाइयो ।

हरिहरपुर गाविस-३ श्रीचौरका ७० वर्षीय खड्कबहादुर तारमी मगरले आफनै २० वर्षीया बुहारीलाईजबरजस्ती करणी गरे । घरमा कोही नभएको मौका छोपी तारमीले ०६६ चैत २८ र ०६७ जेठ १४ गतेबुहारीलाई जबरजस्ती करणी गरेका थिए ।

सप्तरी जिल्ला खोक्सर गाविस-५ की २६ वर्षीया एक एकल महिलाले आफूलाई स्थानीय युवाले बलात्कारगरेको जनाउँदै जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा उजुरी दिइन् । सोही ठाउँ बस्ने २४ वर्षीय रमानन्द साहले जेठ २०गते दिउँसो आफूलाई बलात्कार गरेको ०६७ जेठ २२ गते ती महिलाले जनाइन् । पीडक फरार रहेको रउसको खोजी भइरहेको प्रहरीले जनायो ।

कञ्चनपुर जिल्ला, भिमदत्त नपा-९ बह्रमदेव की १६ वर्षीया एक राउटे बालिकाको ०६६ वैशाख २४ गते रातिअज्ञात समूहले बलात्कार गर्‍यो । मुखमा पट्टी बाँधेर आएका हतियारधारी तीन जनाको अज्ञात समूहलेपरिवारका सबै सदस्यहरूलाइ कुटपिट गरी बालिकाको सामूहिक बलात्कार गरेको थियो । जिल्ला प्रहरीकार्यालयले अपराधीहरूको खोजी भइरहेको जनाएको छ ।

कथित बोक्सीको आरोप दुर्व्यवहार

बितेका तीन महिनामा कथित बोक्सीको आरोपमा महिलामाथि दुर्व्यवहार गरिएका ३० भन्दा बढी घटनाइन्सेकमा रेकर्ड भए । त्यसमध्ये मकवानपुरमा एकजना महिलाको बोक्सीका आरोपमा हत्या भयो । प्राप्तविवरणहरूलाई अध्यययन गर्दा अधिकाङ्श विधवा महिलामाथि बोक्सीको आरोप लगाइएको पाइयो ।कहिलेकाहीँ घटनामा राजनीतिक रिसइवी साँध्न यस्ता आरोप लगाएको देखियो । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुराके भने समाजमा बोक्सीका आरोप लगाइएका महिला कि दलित समुदायका छन् कि गरीब परिवारका ।धनी, आर्थिकरूपले सम्पन्न महिलालाई कहिल्यै पनि बोक्सीको आरोप लगाइएको घटना सार्वजनिक भएकाछैनन् ।

पर्वत जिल्लाको ठानामौला गाविस-४ की ६८ वर्षीया एक वृद्धा महिला बोक्सीको आरोपमा निर्घात कुटिएकीछिन् । ठानामौला गाविस-४ की ती महिलालाई सोही ठाउँ बस्ने बिष्णुप्रसाद सुबेदी र उनका छोराहरूले ०६६चैत २१ गते कुटपिट गरेका हुन् । कुटपिटबाट घाइते भएकी उनको फलेबास खानीगाउँस्थित हेल्पिङ्गहृयाण्ड्स सामुदायिक क्लिनिकमा उपचार गरिएको छ ।

पीडितका छोराका अनुसार विष्णु सुबेदी र उनका दुई छोरा प्रकाश तथा विकास मिलेर ढोकाको आग्लो,लात्ती तथा मुड्कीले कुटपिट गरेका थिए । कुटपिटबाट उक्त महिलाको छाती र पिठ्युँमा गम्भीर चोटलागेको थियो ।

पर्साको पचरुखी गाविस-३ जिगना टोलका गाउँलेहरूले बोक्सीको आरोपमा ०६७ जेठ ८ गते एक दलितमहिलालाई दुर्व्यवहार गरेका छन् । स्थानीय एक बालिकालाई बोक्सीको तन्त्रमन्त्र गरी मारेको आरोपलगाउदै गाँउलेहरूको एक समूहले स्थानीय बाबुलाल चमारकी पत्नी राजकली देवीलाई बिहानदेखिनियन्त्रणमा लिएर साढे ११ बजे छाडेको पुर्व गाविस अध्यक्ष धनबहादुर श्रेष्ठले जानकारी दिए । गाउँलेहरूलेराजकली देवीलाई नियन्त्रणमा लिएर दुर्व्यवहार गरेका थिए । गाउँकै केही व्यक्तिहरूले राजकली देवीका सामुगए राति मृत्यु भएकी बालिकाको शव राखेर जिउँदो पार् भन्दै दबाब दिएका थिए ।

जोगिदह गाविस-८ मैनाहाकी ३५ वर्षीया लरुवती चौधरीलाई बोक्सीको आरोप लगाउदै गाँउलेहरूले ०६७ जेठ१३ गते दिउसो १२ बजे कुटपिट गरे ।

बोक्सी आरोपमा रूपन्देहीको मधवलियाकी ३१ वर्षीया सविना खत्रीलाई उनकै परिवारले कुटपिट र दुर्व्यवहारगरेका छन् । मधवलिया गाविस- ४ मधवलियाकी खत्रीलाई उनकी सासु इन्द्रकुमारी, नन्द अमाजुहरू लीला,शिला र रमा तथा देवर चित्रबहादुरले बोक्सी लगाएर ससुरालाई मारेको भन्दै ०६७ असार ६ गते कुटपिट रदुर्व्यवहार गरेका हुन् । कुटपिटको पीडा सहन नसकी बुटवलस्थित लुम्बिनी अञ्चल अस्पताल आएपछिघटना सार्वजनिक भएको हो । पीडित खत्रीलाई परिवारकै सदस्यहरूले लाठी, ईटा र लात्तीले कुटेको उनकीछोरी मनीषाले बताइन् । उनको १४ वर्षअघि मधवलियाका पुरन खत्रीसँग विवाह भएको थियो । त्यसकोकेही महिनापछि ससुराको मृत्यु भएपछि बुहारीले बोक्सी लगाई भन्दै परिवारका अन्य सदस्यले दिनहुँगाली, दुर्व्यवहार र कुटपिट गर्दै आएका थिए ।

मकवानपुर जिल्ला डाडाखर्क गाविस-७ सानो डाँडाखर्ककी ३५ वर्षीया आशामाया स्याङतानलाई ०६७ जेठ ३कथित वोक्सी भएको आरोप छिमेकीले कुटेर हत्या गरे । पत्नीलाई कुटाइबाट जोगाउन खोज्दा पति प्रेमस्याङतान घाइते भएका छन् । उनलाई उपचारका निम्ति पालुङ ल्याईएको छ । छिमेकीको बालबालिका रकाजी विकको पत्नीलाई आशामायाले भेदेर बिरामी बनाएको भन्दै काजी विक, उनका छोरासहित १२ जनालेजेठ ३ गतेको बिहान ४ बजे कुटपिट गरेर उनको हत्या गरेको स्थानीय स्वास्थ्य चौकीका अहेव भोलाचौलागाईले बताए । स्थानीयवासी रमेल लामाका अनुसार 'काजी विकसहित व्यक्तिहरू घरमा गएर उनलाईबाहिर निकालेर चिरपटले हिर्काउँदा लामाको मृत्यु भयो' ।

राजनीति शोषणको मारमा बालबालिका

बालबालिकाप्रतिको राज्य र राजनीतिक दलको संवेदनहीनता पनि कायमै रहेको छ । एकीकृत नेकपाकोभातृसंगठन अखिल क्रान्तिकारीले ०६७ वैशाख १२ गते (अप्रिल २५) देखि एक हप्ताभन्दा बढी समयसम्मदेशभरका निजी विद्यालय बन्द गराउँदा हजारौं विद्यार्थी प्रभावित भए ।

झापा जिल्ला गौरीगन्ज गा.वि.स.वडा नं. ८ घर भई प्रहरी निरीक्षक चेत बहादुर पाठकको घरमा बालमजदुरको रुपमा राखिएका वर्ष १३ का घनश्याम महतोलाई चेतबहादुर पाठकका श्रीमती शुसिला पाठक तथाउनका छोरी, छोरा तथा सालोसमेत भई ०६७ जेठ १९ गते चरम यातना दिए । महतोलाईमानवअधिकारकर्मीको सहयोगमा उद्धार गरियो भने शुशिला पाठकलाई पुर्पक्षका लागि थुनामा राखिएको छ।

माओवादी कार्यकर्ता तारोमा

माओवादी शान्ति प्रक्रियामा आएपछि उसका कार्यकर्तालाई लक्षित गरी हत्याका घटनाहरू भएका छन् ।विशेषत मधेशका जिल्लामा यस्ता खालका घटनाहरूको बाहुल्यता देखिन्छ । बितेका तीन महिनामामाओवादीका चारजना कार्यकर्ता मारिए । तीमध्ये दुईजना रूपन्देही जिल्लाका थिए । यसैगरी, बर्दिया रकपिलवस्तुमा एक एक जना माओवादी कार्यकर्ता मारिए ।

रूपन्देही जिल्लामा एकीकृत नेकपा माओवादीका अवध मधेश राज्य समिति सदस्य सपाटु यादवको हत्याभयो । ०६७ जेठ १७ गते साँझ विष्णुपुरा गाविस-१ ठकुरापुरमा अज्ञात समुहले ३५ वर्षीय यादवलाई गोलीहानी हत्या गरेको थियो । स्थानीय नवदुर्गा सामुदायिक वन र सोही ठाउँको नवदुर्गा प्रस्तावित माविकाव्यवस्थापन समिति अध्यक्ष समेत रहेका यादव रुद्रपुर गाविसको हरैयाबाट बेलुका मोटर साइकलमा घरतिरजाँदै गर्दा अज्ञात समूहले दुई राउण्ड गोली हानेको थियो । तराई जनतान्त्रिक मुक्ति मोर्चाका जिल्लाकमाण्डर बताउने भवानी सिंहले सञ्चारकर्मीलाई टेलिफोन गरी हत्याको जिम्मा लिएको बताएका छन् ।

मूलतः माओवादी कार्यकर्ताको हत्या मधेशका सशस्त्र समूहका नामबाट हुने गरेका छन् । गिरफ्तार गरिएकाकतिपय आरोपीले विगतमा माओवादीले गरेको क्रियाकलापको बदला लिन घटना गराएको बताएका छन् ।

जातीय छुवाछूतका घटनामा कमी आएनन्

विगतदेखि नै समाजमा जारे गाडेर बसेको जरो गाडेर बसेको जातीय विभेदका घटनाहरूमा कमी आएकाछैनन् । खानेपानी छोएको, अन्तरजातीय विवाह गरेको आदि आरोपमा कथित तल्लो जातका मानिसहरूमाथि दुर्व्यवहार हुने गरेको छ ।

अन्तरजातीय विवाह गरेको आरोपमा सिजुवा गाविस-५ की अस्मिता ढकाल र इटहरा गाविस-१ का अर्जुनसिवा नेपालीलाई ०६६ चैत २२ गते प्रहरीले गिरफ्तार गर्‍यो । उनीहरू राजीखुसी अन्तरजातीय विवाह गरेरपथरी गाविस गएका थिए । सोही क्रममा युवतीका बाबु शंकर ढकालको उजुरीमा पथरी प्रहरी चौकीकाइन्चार्ज असई तिलक श्रेष्ठको नेतृत्वमा पीडितहरूलाई गिरफ्तार गरिएको हो ।

धादिङ जिल्ला ज्यामरुङ गाविस-७ स्थित दलित बस्ती कुमाई टोलकी १७ वर्षीया सीता बसेल ०६६ चैत ३०गते पानी लिन धारामा जानेबित्तिकै स्थानीय कथित ठालूहरूले 'तँ दलितले नाँघेको र छोएको पानी हामीखान्छौं भन्ने सोचेकी छेस् -' भन्दै दुर्व्यवहार गरे ।

कथित तल्लो जातिको युवतीसँग विवाह गरेको आरोपमा नवदम्पती घरबाट निकालिएका छन् ।मकवानपुरको सुदुरपुर्वमा पर्ने मन्थली गाविस-७ का २० वर्षीय रामचन्द्र खतिवडा र सानुमाया विककोनवदम्पत्तीलाई खतिवडाका अभिभावकले घरबाट निकालेका हुन् । प्रेम विवाह गरेका खतिवडा र विकलाईखतिवडाका अभिभावकहरूले घरमा छिर्न नदिएपछि बुटवलस्थित आफन्तका बस्दै आएका थिए । खतिवडार विक छिमेकी हुन् ।

च्यास्मीटार गाविस-७ का २६ वर्षीय हिरालाल राईलाई दलित युवतीसँग विवाह गरेको आरोपमा ०६७ वैशाख१४ गते च्यास्मीटार गाविसका स्थानीयवासीले सामाजिक बहिष्कार गर्ने धम्की दिएका छन् ।

जिल्लामा जातीय विभेदको दुरीलाई अन्त्य गर्न भन्दै नेपाल सरकारले अन्तरजातीय विवाह गर्ने जोडीलाईसम्मान गरेको महिना नबित्दै ०६७ असार १ गते पाल्पा जिल्ला, मुझङ्ग गाविस-८ का नारायणबहादुररानाले अन्तरजातीय विवाह गरेकै कारण उनको लाश उठाउन छोरालाई बन्देज लगाइएको छ ।नारायणबहादुर २ वर्षदेखि बिरामी परेका थिए । बिरामी भएका बाबुलाई छोरा डिलबहादुरले ०६७ जेठ ३१गते उपचारको लागि पाल्पा मिसन अस्पतालमा लगेर ल्याउँदै गर्दा ०६७ असार १ गते घरनजिकै मुझुङ्गगाविसको बाटुलेपोखरामा मृत्यु भएको थियो ।

छोरा डिलबहादुरका अनुसार उनकी आमा नारायणकी जेठी पत्नीले दोस्रो विवाह गरेपछि २० वर्षपहिले आफ्नाबाबुले स्थानीय एक दलित महिलासँग विवाह गरेको आरोपमा बाबुलाई समाजबाट बहिष्कार गरिएको थियो। अन्तरजातीय विवाह भएकै कारण १५ वर्षदेखि नारायणबहादुर राना छोराको घरनजिकै सानो झुपडी बनाईबस्दै आएका थिए ।

छाडिएका विस्फोटक पदार्थ दुर्घटना

२०६३ मंसिर ५ गते सम्पन्न विस्तृत शान्ति सम्झौताले सिद्धान्ततः हिसात्मक द्वन्द्वको अन्त्य भएकोघोषणा गर्‍यो । हतियार र लडाकूको अनुगमन तथा व्यवस्थापन सम्बन्धी सम्झौताले अन्जानमा हुनेविस्फोटनका समस्यालाई न्यूनीकरण गर्दै युद्धको अवशेषको भयलाई निर्मूल पार्ने सहमती पनि जनायो ।तर कार्यान्वयन भने फितलो नै रह्यो । परिणामत अञ्जानमा हुने विस्फोटनका घटनाको मारमा बाँच्नविवश हुनु नेपालीको आजको तितो वास्तविकता बन्न पुगेको छ ।

जुम्ला जिल्ला हाकु गाविस-१ गोतामवाडाकी ४५ वर्षीया रामलक्ष्मी गौतम (जैसी) चैत २४ गते घरछेउभेटिएको बम विस्फोट हुँदा घाइते भइन् । विस्फोटनबाट उनको दाहिने हातको कुइनादेखि तलको भागगुम्यो भने मुख, आँखा, खुट्टा, पेट र छातिमा चोट लागेको थियो । आफ्नै घरका ढुङ्गा डोकामा हालीफाल्ने क्रममा भेटिएको बम हातले समाती फाल्दा विस्फोट भएको थियो । सो घटनामा सोही घरका ३९वर्षीय मुनीप्रसाद गौतम पनि घाइते भए । बम विस्फोटबाट मुनीको कानको श्रवण शक्ति गुमेको छ ।

बाँके कचनापुर गाविस-७ टिकापुरका ६६ वर्षीय बीरमान खत्री ०६६ चैत्र २५ गते आफ्नै घरको भकारीमाफेला परेको बम विस्फोट हुँदा घाइते भए । विस्फोटनबाट पीडितको बायाँ हातको बुढी औँला र साहिँलीऔँला गुमेको, हातको पञ्जा छियाछिया भएको र दायाँ खुट्टाको घुँडामुनि सामान्य चोट थियो ।

राजनीतिक दलका कार्यकर्ताबीच तनाव

राजनीतिक दलका कार्यकर्ताका बीचमा हुने झडपका घटनाका कारण स्थानीयस्तरमा अशान्ति कायम हुनेगरेको छ । इन्सेकलाई प्राप्त तथ्याङ्कका आधारमा भन्ने हो भने माओवादी कार्यकर्ता र अन्य राजनीतिकदलका कार्यकर्ताबीच सबैभन्दा बढी झडप सुर्खेत जिल्लामा भएको देखियो । विगतमा यो श्रृङ्खलालाईरामेछाप जिल्लाले उछिनेको थियो । यसैगरी हुम्ला जिल्लामा पटकपटक राजनीतिक दलहरू अब यस्तोगल्ती नदोहोर्‍याउने प्रण गर्छन् अनि केही समयपछि भिडन्तमा उत्रन्छन् । बाँके जिल्लामा भएको एकझडपमा नेपाली काँग्रेसका कार्यर्काको कुटपिटबाट एक जना एमाले कार्यकर्ताको मृत्यु भयो ।

नेविसङ्घका कार्यकर्ताहरूले ०६६ चैत ३० गते घण्टाघरस्थित त्रिचन्द्र कलेजमा अनेरास्ववियू कार्यकर्तामाथिखुकुरी प्रहार गर्दा काभ्रे जिल्ला मङ्गलटार गाविस-५ घर भई काठमाडौ जिल्ला कपन गाविस-१ मा बस्नेअनेरास्ववियु त्रिचन्द्र कलेज कमिटिका अध्यक्ष तथा अनेरास्ववियूका अञ्चल कमिटि सचिव २५ वर्षीयसमिक बडालसहित चार जना घाइते भए ।

रसुवाको धैबुङ्ग गाविस-३ धारापानीका देवबहादुर तामाङ र बाबुराम तामाङलाई सोहि गाविस-२ बेतिनिनिवासी युथफोर्स कार्यकर्तालाई एकीकृत माओवादी कार्यकर्ताहरूले ०६६ चैत २९ गते कुटपिट गरी घाइते पारे।

कालिकास्थानबजारबाट धारापानीतर्फजानलागेका उनीहरूमाथि धैबुङ्ग गाविस-३ ढकालडाँडाँमा एमाओवादीकार्यकर्ताहरूले कुटपिट गरेका थिए । कुटपिटबाट देवबहादुर तामाङको दुवै खुट्टा र दाँया हात भाँचिएकोथियो ।

काङ्ग्रेस कार्यकर्ताको कुटपिटबाट घाइते बाँके जिल्लाको बेतहनी गाविस-३ निवासी ४५ वर्षीय एमालेकार्यकर्ता गुलाम हुसेन नाउको उपचारको क्रममा मृत्यु भयो । भेरी अञ्चल अस्पताल नेपालगञ्जमाप्राथमिक उपचार गरी थप उपचारका लागि भारतको लखनउ लगिएका गुलामको ०६७ वैशाख १ गते बिहानलखनउमा मृत्यु भएको हो । बेतहनी र होलिया गाविस जोड्ने सडक निर्माणका लागि उपभोक्ता समितिगठनका विषयमा ०६६ चैत २८ गते भएको विवादलाई लिएर ०६६ चैत ३० गते राति ९.३० बजे गुलामलाईकाङ्ग्रेसका कार्यकर्ताले उनकै घरमा गई कुटपिट गरेका थिए । पिटाइबाट गुलामको टाउकामा चोट लागेकोथियो ।

दशरथपुरस्थित माओवादी सेनाको छैठौँ डिभिजनका लडाकूहरूले दशरथपुर गाविस-३ वेवरेका २२ वर्षीयश्याम थापालाई ०६७ जेठ २६ गते विहान निर्घात कुटपिट गरेका छन् । स्थानीय वाईसीएल कार्यकर्ताकर्णबहादुर बुढा मृत अवस्थामा फेला परेपछि सो हत्यामा संलग्न भएको आरोपमा वाईसीएल कार्यकर्तागोविन्द बस्नेतको नेतृत्वमा आएका माओवादी लडाकूहरूले थापालाई घरबाटै अपहरण गरी कुटपिट गरेकाहुन् ।

हिंसात्मक गतिविधिमा तराईका सशस्त्र समूह

बाँके जिल्ला, बेतहनी गाविस-६ रामनगर निवासी ३५ वर्षीय सीताराम गोडियालाई ०६७ वैशाख १३ गतेतराई जनतान्त्रिक पार्टी मधेशका कार्यकर्ताले गोली हानी हत्या गरेका छन् । नेपालगञ्जबाट घर फर्कदैगरेका गोडियालाई सो पार्टीका कार्यकर्ताले बनकट्टी गाविस-१ गन्धली गाउँनजिक बाटोबाट राति १०.०० बजेअपहरण गरी करिब १ सय मिटर पर आँपको रुखनजिक पुर्‍याई गोली हानी हत्या गरेको मृतकका बुवापरघट गोडियाले बताए ।

गोडियाको टाउकोपछाडि एक गोली लागेको छ । माछा बेचेर जीविकोपार्जन गर्ने निम्न वर्गका गोडियानेपालगञ्जमा माछा बेचेर साइकलमा एक्लै घर फर्कदै थिए । मृतक गोडियाको कपडा भित्र तराईजनतान्त्रिक पार्टी मधेश बाँके बर्दिया विशेष इन्जार्च लेखिएको लेटरप्याड समेत भेटिएको प्रहरीले जनाएकोछ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाँकेका इन्स्पेक्टर शशिराम अधिकारीका अनुसार इन्जार्चको नाम नभएको सोपत्रमा पार्टीलाई सहयोग नगर्ने जाली फटाहालाई यस्तै कारबाही हुन्छ भनि लेखिएको छ । मृतक गोडियाकोभेरी अञ्चल अस्पताल नेपालगञ्जमा पोष्टमार्टम गरियो ।

मानवअधिकारका दृष्टिले बितेका तीन महिना सन्तोषजनक रहेनन् । हत्या, अपहरण जबर्जस्ती चन्दा असुलीका घटनाहरू सार्वजनिक भए । राजनीतिक दलका भातृ सङ्गठनका गतिविधि पनि हिंसात्मक खालका देखिए । इन्सेक अनलाइनमा तीन महिनामा प्राप्त भएका सूचनाका आधारमा यो विश्लेषण तयार पारिएको छ ।

पूरा पढ्नुहोस